رونمایی از «قرآن زعفرانی»؛ کهنترین نسخه کامل و مورخ با ترجمه فارسی
نشست رونمایی از «قرآن زعفرانی» به عنوان کهنترین نسخه تاریخدار و کامل قرآن با ترجمه فارسی، با حضور و سخنرانی جمعی از برجستهترین پژوهشگران و زبانشناسان در کتابخانه ملی برگزار شد.
قرآن زعفرانی؛ رونمایی از کهنترین نسخه کامل و مورخ با ترجمه فارسی
به گزارش سرویس اقتصادی پایگاه خبری راوی 24؛ سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران در روز سهشنبه ۶ مردادماه ۱۴۰۵، نشست علمی رونمایی از قرآن زعفرانی را در سالن حکمت برگزار کرد. پژوهشگران این اثر را کهنترین نسخه کامل و تاریخدار قرآن کریم با ترجمه فارسی میدانند.
در این مراسم که با همکاری نشر فرهنگ سیادت برگزار شد، استادانی چون علیاشرف صادقی، سیدمحمد عمادی حائری و احمد مسجدجامعی سخنرانی کردند. همچنین دبیرخانه نشست، پیام تصویری محمدجعفر یاحقی را برای حاضران پخش کرد.
آغاز مسیر هشتساله آمادهسازی اثر
برنامه با نمایش مراحل فنی چاپ این مصحف آغاز شد. مرتضی کریمینیا، پژوهشگر نسخههای خطی، در ابتدای سخنان خود روند هشتساله آمادهسازی این اثر را تشریح کرد. او اشاره کرد که هماکنون موزه عباسی از این نسخه ارزشمند نگهداری میکند. ناشر برای بازتولید دقیق رنگها، فرآیند چاپ را به صورت چهاررنگ و با رعایت استانداردهای رنگسنجی (Color Bar) به سرانجام رسانده است.
کریمینیا افزود: «ابوالفضل زعفرانی این قرآن را در سال ۵۴۶ قمری در شهر ری کتابت کرد. این اثر واژگان کهن قرن ششم نواحی ایران مرکزی را در خود جای داده است.»
تحلیل محتوایی و تبارشناسی ترجمه
سیدمحمد عمادی حائری در ادامه نشست به تحلیل تبارشناسی ترجمه پرداخت. او تأکید کرد که این متن، ترجمه جامعالبیان طبری نیست، بلکه یک تفسیر مستقل و ایرانی است. به گفته او، فتوای علمای ماوراءالنهر در آن دوران، این متن را به یک ترجمه رسمی و معیار برای فارسیزبانان تبدیل کرد.
وی همچنین ادعاهای مربوط به قدمت «قرآن قدس» را رد کرد. او این اثر را تنها یک روایت گویشی از ترجمه طبری دانست. عمادی حائری معتقد است قرآن زعفرانی در واقع همان ترجمه ابوبکر عتیق نیشابوری سورآبادی است که کاتب آن را از متن تفسیر استخراج کرده است.
ردّ نشانههای گویش ری و اثبات اصالت خراسانی
دکتر علیاشرف صادقی، عضو فرهنگستان زبان و ادب فارسی، ابعاد زبانشناختی اثر را بررسی کرد. او با وجود کتابت اثر در ری، نشانهای از گویش قدیم این شهر در متن پیدا نکرد.
صادقی توضیح داد: «ابوالفضل زعفرانی این متن را دقیقاً از روی یک نسخه خراسانی رونویسی کرده است. وجود واژگانی مانند مَروارید (با تلفظ کهن) یا کلمات نیشابوری مثل واپس، امانتداری کاتب را ثابت میکند.»
این استاد پیشکسوت همچنین از برخی خطاهای ویرایشی در چاپ جدید انتقاد کرد. او تکرار نادرست کلمه «مائه آیات» را در سوره حمد مثال زد. وی همچنین از حذف همزه در کلماتی مانند «جزئی» یا حذف «ی میانجی» در نگارش معاصر گلایه کرد و آن را آسیبی برای زبان فارسی دانست.
اصلاح روشهای واژهنویسی در نسخههای خطی
عمادی حائری در بخش دیگری از نشست، روشهای رایج فرهنگنویسی را نقد کرد. او معتقد است فهرست کردن ساده کلمات باعث حذف واژههای اصیل فارسی میشود. او برای نمونه به واژه «سُخرهباز» اشاره کرد که مترجم در لایههای تفسیری به کار برده اما در واژهنامه نهایی کتاب نیامده است.
تلاش تاریخی ایرانیان برای حفظ زبان فارسی
احمد مسجدجامعی، پژوهشگر فرهنگی، بستر اجتماعی این ترجمهها را تحلیل کرد. او با ذکر مثالهایی از دوره حجاج بن یوسف، بر پایداری ایرانیان در حفظ زبان ملی تأکید کرد. او گفت: «ایرانیان همواره حسابِ پذیرش اسلام را از سلطه سیاسی عرب جدا میکردند. ترجمه قرآن به زبان فارسی، مهمترین ابزار ما برای حفظ هویت ملی بوده است.»
وی همچنین اقدام نشر فرهنگ سیادت را در سرمایهگذاری برای این اثر ملی ستود و آن را گامی ارزشمند از سوی بخش خصوصی دانست.
عصر طلایی تفسیرنگاری در قرن ششم
در پایان، دکتر محمدجعفر یاحقی در پیام تصویری خود، قرن ششم هجری را عصر شکوفایی تفاسیر فارسی نامید. وی به نسخه دیگر زعفرانی (مورخ ۵۴۸ قمری) در آنکارا اشاره کرد و خواستار انجام پژوهشهای مقایسهای میان این دو نسخه برای درک بهتر تحولات زبان فارسی شد.
